Churer Sagen

Churar Saga
(erzählt von Dr. K. Lendi)

Hier meine Scans des Manuskrips als Pdf

Iar müan nitt öppa maina, be üs z'Chur dunna sei ma abargläublschar alls an andara Örtar. Miar wüssan ganz genau, dass dia gruusiga Gschichta, wo ma anandar varzellt, Saha sint, wo hütt nümma vorkhemmtan, und mengga Suppaschnutz lacht dia alta Lüt tüchtig uus, wo an söttigi Saha glauban. Abar schöö isch as halt glitch no gsi, wo nis dar Neeni und d'Naana odar a-n-alti Bäsi därrig Gaischtar- und Gschpenschtargschichta v'rzellt henn. Am liabschta hemmar-na im Härbscht zuaglossat. Dussa isch as schu rächt frisch und früa tunkal gsi, in dar Stuba hätt ma afanga a bitzali iigfüürt und alli sind zemmagsässa ... D’Petrollampa hätt ma no nit aazündat – ma hätt halt müassa spaara — und denn uuf aimol hätt öppa-n-ains gsait:" Ai Neeni, v’rzell doch wideramool a Gaischtergschicht. Und iar khönnans glauba-n-odar nitt: mengsmol isch as ainam denn ganz khalt übar da Rugga uffa odar abakroha. Miar Goofa sind immar nööhar und nööhar zunanand grutscht und henn fascht nümma schnuufa törfa. So schlimm isch as be eu natürli nümma. Abar as wär halt doch schad, wenn ma därrig Gschichta mit dar Zitt v’rgässa teti.

Früar isch Chur a ganz kliins Städtli gsi, nitt gröösar als mengs Dorf im Untarland. Ringsum hätts schöni Wiisa und Äckar und Wingart mit da Törggal gha, und dur d'Strossa isch z'Veeh gloffa und hätt im Härbscht vor dar Stadt gwaidat. Und um d's Städtli umma sind no d'Ringmuura gstanda, und ma hätt dur d’s Ober- odar Untartor innamüassa. Am Obad am nüüni hends dia Toor zuagmacht: d'Lüt hend halt nit bis in alli Nacht vorussa si törfa, und au d'Goofa henn nitt bis am zeeni umanandstriala khönna, wia's hütt öppa-n-a Teil tüan. Und in därra Zitt isch amool ama Maa, wo z'spoot zum Untartoor khoo isch, a ganz märkwürdigi Sach passiert. Aer hätt

D'Gaischtarkutscha vu Chur

gsähha. Also! Do wandarat amool a Churar Bürgar uf dar Strooss zum Untartoor. Vor da Ringmuura sind schu dua dia baida Quoodara gsi — wia no hütt —, grossi Wiisa, und grad in dar Mitti isch d'Strooss dardur zwüschad zwai Muura ganga. Dä Maa hätt si aswia v’rspötat gha und grad tenkt, was für a Uusreed är jetz ha khönnti, will'r so spoot no dussa gsi isch. Wenn nämli z'Toor zua gsi isch, hätt ma müassa lüüta. Denn isch dar Torwächtar vürrakhoo und hätt aim dur d’s kliina Törli innaloo. Abar ma hätt a paar Plutzgar müassa blähha, und wenn's gaar schlimm isch gsi, henn’s aim erseht no bem Pfarrar odar Sittagricht varrätscht. Uesara Maa hätt also wacker nootenkt, wass är sääga khönnti und wianar uugschoora inakhemmti. Do fahrt am a Kutscha voor. Dinna sitzan a huufa Lütt. Alli henn schwarzi Klaidar aa und as gsiat grad aso uus, als khemmtans vunara Begräbnis. Hinnanona hend a-n-art schwarzi Schlaiar g'flattarat, und üsara Wandarar hätt sofort gemarkt, dass as fascht nu Wiibarvolk gsi isch. Dia Kutscha fahrt ganz liisli v'rbei, as hätt nu asoo a bitz gsüüsalat. Vu da Gäul odar vu da Reedar hätt ma khei ton g’hört. Jetz hätt üsara Maa tenkt: "Aha, do khummi grad am beschta-n-inna. I springa-n-einfach dar Kutscha noha, wenn d’s Toor offgoot, und so märkt khei Knoha-n-öppis, und i binn ooni zaala dinna". Abar was gsiat dar Seppli ? Dia kutscha faart miar nüüt, diar nüüt, zmittzt dur d's gschlossna Toor und isch uff eimool niana mee umma. Iar khöön'ni tenka, wia das dem Maa voorkhoo isch. Stuhableich und schneekriidawiiss isch’r gsi und hätt zittarat wia Äschpalaub, wo-n-ar — halt doch am Toorwächtar hätt müassa lütta. Dä hätt au gäär nüüt g’höört gha, und dua henn baidi gwüsst, dass das a Gaischtarkutscha gsi isch ...

Be denna Quoodara isch amool noch öppis andars ganz aigas passiert. Do dia sahh mit am

schwära Poppi.

I muass-ni tenk arklära, was a Poppi isch. Poppi odar Poppali sait ma z'Chur da kliina Kindar. Nussa: Amool sind zwai Härra uff Chur inna gritta. Do gsiat d’r aint untar ar a Studa a härzigs, kliins Poppali ligga, ganz allai in siina wiissa Windla dinna. Aer kriagt Arbarma mit dem Kröttli und sait sinam Rittknähht: "Stig ab und hool das Poppi. Miar nemmans mit und genns in d’r Stadt anara frau; dia khann denn luaga, ob aswär dem Kind noofrogt." D’r Dienar stigt ab und will das Gööfli ufnee. Abar dä khann pischta und lupfa und probiera, as nützt alias nüüt; är bringt das Poppali nitt vum Fläck. Natüürli hätt das dia baida Härra gruusig wundar gnoo, wass mit dem Kind loos sei. Dar andar Knächt hätt au abstiiga müassa und am erschta hälfa. Nitt amool varrutscha henn baidi das Gööfli khönna. Uff aimool, wo dia zooga und glupft henn, do fangt das kind a reeda: "Lönmi ligga, wonni binn, iar khönnan mi doch nitt vumm Bodan-n-uuflupfa. Abar ains sägi eu: "Hüür gitts a ganz guats Joor mitt viil Khora, Opscht, Nüss und Truba. Aabar nu ganz weenig Menntscha tüans arläba." Und mitt denna Wort isch as niana mee umma gsi. Glaubandar mars, wia do alli viar arschrocka sinn? Und — wia d’s Kind gsait hätt, isch as au khoo. Truba und Nüss und Öpfal und Khora hätts gee wia no nia. Abar au d’Pescht isch khoo, dia furchtbaar Krankat, und viil, viil hundart Menntscha sinn krank khoo und henn müassa stärba ...

Dia Strooss vum Untartoor uff Masans isch aigantli a bitz a kariosi strooss gsi. Oeppa füüf minuta vu dar Stadt awägg stoot hütt no d’ Salishuus. As sei amool a Kloschtar gsi, behauptann d'lütt. Dass kha schu stimme. No hütt goot a untarirdischa Gang Bis uff da hoof vum Bischoff uffa. Als Buaba hemm'r asia probiert, ob ma nitt bis dött uffa khemmti. As isch nitt ganga. Si henn halt untardessa neui Stroossa paua, und soo isch dä Gang verschüttet worda. Dahai hätts denn höchschtans Tätsch gee wägad da dräckata Hoosa und Blüüsli.

As gitt au a gsehpässigi Gaischtargschicht vumm Salishuus und denn no dia vumm "Siahaballi" z'Masans. Abar jetz gönmar amool uff a andari Sitta vu Chur, dött, wo ma ga Richanau goot. Ma muass übar d'Plessur und denn dur d’s Wälschdörfli. Vu dött gitts a eelend gruusigi Gschicht. I waiss nitt, öb i si übarhaupt varzella törfi. I wetti denn nitt, dass eins vu eu hinnicht nitt schloofa khönnti! Söll is gliich wooga, joo? Alsoo!

D'gschicht vumm Tollmätschahuus!

Vor viila, viila Joor isch am Pizzoggal, — das isch d'r Bärg, wo da Churar im Wintar d'Sunna awäggnimmt, — a-n-alts, grossas, schööns Huus gschtanda. As hätt d’s Tollmätschahuus g'haissa. Dött henn zwai alti Lüttli gwohnt. Si sinn guat mitanandar uuskhoo und alli Lütt henn si gäära ghaa. Si henn a Würtschaft ghaa, und mengga Wandarar hätt in dem Huus übarnachtat, wenn'r übar d’Bärga gu Chur khoo isch. Noo und noo hätt ma abar agfanga allarlai sahha vu demm Huus v’rzella. As sei schu mengga Fremda ins Huus inna, abar fürrakhoo hei-ma-na nia mee gsähha. Und ganz suubar seis denn im Tollmätschahuus uff jede Fall nitt. Hii und doo lessens halt aina mit viil Gäld v'rschwinda. Khällar heis joo tüüfi gnuag ... Abar bewiisa hätt niamart nüüt khönna. Dia alta Lütt henn a-n-ainziga Soon ghaa. Dä isch in dar fremdi gsi und hätt Härmi (Hermann) ghaissa. Au är hätt öppis munggla ghöört und hätt aifach nitt begriifa wella, dass sini Eltara därrig söttan si. Amana obad goot'r zu sinam Fründ und seit: "Loos Joggi, jetz gömmar amool mitt anand gu Chur und luagann, was an därra Sahh isch." Si sind baidi uff Chur uffa greist, und dar Härmi isch sofort hai. Dar Joggi isch zu sina Eltara und hätt gsait, är welli denn moora zum Härmi ins Tollmätschahuus go luaga. Am Obad, — as isch schu tun-kal gsi — klopft's bemm huus an d'r tüür. "Wär isch dussa?" rüaft d’r Maa und schlaarggat mit ara khärza an d’Huustüür. "A fremda Wandarar; hennd'r a bett frei für dia Nacht?" D'Tüür goot off, dar Würt zündat am andara ins Gsicht. Aer hätt khai aanig, wär do vor imm stoot, är gsiat nu, dass dä fremd Härr schöni klaidar aahätt und allam Aaschii noo a ganz a riicha isch. Aer loot na inna. Au d'frau erkennt iara Soon nitt — är isch halt au schu gäär lang vu Dahaim furt gsi. Si khocht am Gascht no a guata Khaffi und röschtat am no schnäll a bitz Maluns. Und denn göön alii go schloofa. In dar Nacht abar schliicht d'frau ins Zimmar vumm fremda härr. Dä schlooft wia-na Stock und ghöört nüüt. Will ar schnarchtet, hätt är d's Muul witt off. Und dia elend Häx goot liisli, liisli zum bett, nimmt a Peggali fürra und läärt dem arma Khärrli ... süttig-haissas Schmalz in da Hals aha. D'r Härmi tuat a furchbara Schrai: "0 mamma –! und isch g'schtorba ... Am Morgad khunnt d'r Joggi und frogts: "Soo, iar henn gwüss a gruusigi Freud ghaa, wo geschtar obad euara Härmi no so spool haikhoo isch ...

I muass eu nümma wittar v'rzella. Dia baida schlächta menntscha henn iari furchtbaar Stroof ghaa, und ma sait, si heian si baidi in dar v'rzwiiflig uufghenkt ...

Jetz wemmar abar uufhööra mit därrig gruusigam züüg. Und doch passt zu demm no ganz guat:

d’Gschicht vum aagfroorna Kopf.

Uff am Rosahügal ob am Wälschdörfli, wo ma früanar dia arma Sündar hiigrichtat hätt, hetti amool au widar aina sölla khöpft wärda. As isch zmittzt im Wintar gsi und alias staipickalhärt gfroora. Wäga därra vardalischa Khelti isch denn au gäär niamart gu zualuaga khoo. Nu d'r Härr Pfarrar und dar Scharfrichtar sind mit dem arma Hudar uff da Rosahügal uffa. Dött hätt dar Scharfrichtar tua, wass'r hätt müassa. Das isch millionisch gschwind ganga, dass d'r Khopf nitt amool abakheit isch. Wills abar an demm Tag so eelend khalt isch gsi und dar Booda so härt gfroora, dass ma khai Graab hetti khönna schuufla, hennsi dar khöpft aifach loo ligga und sinn, flüch odar i nimm di, ab und in d'Stadt. Im Wälschdörfli sinns abar dua no iikheert zum a bitzali arwarma und henn a Halbi mit-anand trungga. A Wiili darno goot d'Tüür off, und a neua Gascht khunnt in d'Würtschäft inna. Aswia isch dä üsarna zwai bekhannt vorkhoo, abar si henn nitt wittar gluagat. Dar neu höggt si in da Winkal näbam haissa-n-Oofa und b'schtellt a Gleesli Roota — (das isch a schnäppsli mit törrta Kriasi agmacht — wo ma z'Chur um d's Neujoor in allna Huushaltiga kriagt). Abar, wo nar d's Gleesli hätt wella stütza, gitt's uff aimool a mords Krach. Dia andara gäscht luagann uuf, und – wass gsähanns ? D'r Khopf vumm Maa am oofa kheit uff da Booda und rollt am Pfarrar und am Scharfrichtar grad vor d'füass. Dia sinn nitt übal vu iaram Schöppli uufgschprunga. Jetz henns gwüsst, wäär daas gsii isch. Stuhablaich luaganns uff da Khörpar, wo no uff am oofabenkli gläga isch. Wia isch denn daas au passiart? Joo, daas isch nitt schwäär z'arroota. In därra eelenda Khelti isch dem Maa halt dar khopf widar an da Hals aagfroora. Und wo nar v'rwacht isch, isch'r halt uufgschtanda und in d'Stadt und ins nööchschta Würtshuus und hätt halt dött wella arwarma ... Und am Oofa isch ar halt uuftaut, und soo isch am denn d'r Khopf vumm Hals abakheit. – As gebti no a ganzi Raiha därrig Gschichtli vu Chur z'v'rzella. Abar miar müan darmit uufhööra. Sunsch arfaaran dar nüüt mee vumm

Scaläratobel

und das wäär au schaad. Das Tobal isch nämmli interessant: as isch — loosan und stuunan — d'Höll vu da Churar!

" Wer nicht an Geister glauben will,
Soll nach Scalära gehen.
Dort hat der Teufel oft sein Spiel,
Dort kann er Geister sehen.
Gespenstige Gestalten
In diesem Tobel walten ..."

Soo fangt a langs Gedicht aa. I khann eu natüürli nitt alli 30 Stroofa uufsääga; abar a bitz varzella, wias dött dussa uusgsiat, das khann i:

Im Nordoschta vu Chur isch a groossa, wundarschööna Wald, wo zur hälfti am Bischoff ghöört. Aer haisst drumm au dar Fürschtawald. Schöön isch’r mitt siina Fööra, und d'Churar henn a-n-uu Stolz uffna und göön natüürli alli Sunntig, wenns nitt rägnat, dött ussa. As hätt dött näbad da Fööra au no Tanna und Buaha, und Ree und Hirsch und Haasa khamma gsähaa, so viil ma will, wenn ma nitt grad a Saukrach macht. Am schöönschta isch abar dar Fürschtawald im Härbscht. Denn findat ma doo nämmli im Graas und im Moos tuusig und tuusig Haasanöörli. Dia schmeggan wundarbaar und sinn würkli eelend schöö. Ah, iar wüssann villicht gäär nitt, wass Haasanöörli sinn? Bemm Gärtner kaufan dar doch öppa für da muattartag Cyklamastöggli — das sind eba be üüs d'Haasanöörli. Natüürli kliinar, abar au schöönar, und schmegga tüands — ach, daas varstöön nu d'Churar!

Wemm ma abar mit Haasanöörlisuaha a bitz witter in da Wald inna grootat, märkt ma uff aimool, dass d'Gegand langsam andars khunnt. Uff am Booda gitts mee und mee Staina, asoo Pollastaina wia in da Rüfana, und denn, du waisch nitt wia, bisch immana gruusig wilda Tobal, eba im Scaläratobal. Immar engar khunnts, himmalhohi Felswend göön uffa gegad dia Root Platta und da Montalin. Ma hätt d's Gfüül, wia wennma uff a Stääga khemmti und in da Himmal stiiga müassti. Dia romanischa sägann Scala für d’Stääga und vu demm hätt d's Tobal dar namma. Ma khann übar a Stund doo iina übar Staina und zwüschad da Felsa duura. Und denn isch ma uff aimool in ama Khessal dinna, wo's aifach nümma wittar goot. Do söttan dar sii, wenn's asoo rächt gwittarat und blitzt und tonnarat und haglat und vu allna sitta d’Staina abarumpland und tschättaran. As khumman Wassarfäll und Rüfana, und d' Trümmissar khönntan mengs Gschichtli varzella, wenn d'Rüüfi abakhunnt und iari Wiisa und Äckar zuateckt.

Ins Skaläratobal schiint d'Sunna kaum amool inna. Immar isch as halbtunkal und aifach uuheimli. Do nimmt's aim nitt Wundar, wenn in dem Toobal do dinna d'Höll vu da Churar sii söll. Schu im 17. odar 18. Joorhundart hätt amool dar alt Pfarr Serarhard vu därra Höll gschriba:

"Ob Masans und Chur liegt das Lürlibad, da man dem Berg nach hin durch des Fürsten Wald auf Trimmis kommt. Oben in diesem Wald ist das Schloss Ruchenberg gestanden. Nächst hinter diesem Wald und Schloss hinauf ist das Scalera Tobel, welches sehr verschreit ist wegen vieler Geistern und Gespenstern, die dahin von Zeit zu Zeit sollen beschworen sein, und will man als etwas gewisses sagen, man hab manchmalen solche auf den Felsen in Sätzen gesehen herumhupfen ..."

Joo, soo gsiat's dött dinna uus und i wetti kainam roota, um Mittarnacht öppa ins Skaläratoobal z’goo. As khönnt am denn öppis passiara! In demm Gedicht, wo ni doo am Aafang glääsa hann, isch allas beschriba, wass ma gsähha teti, wenn ma d’s Kuraschi hetti. Sobald z'Chur aina gstorba isch und im Graab liggt, khumman zwai Khapuzinar, holan na ussa, un denn muass dia arm Seel zwüschad denna ussa dur da Wald ins Toobal. As henn schu menggi das gsähha, wenns am Obad erseht spoot hai sinn: zwai Khapuzinar und darzwüschat a paar Schuah, wo mittgloffa sinn, abar khai Khopf, khai Liib; hetti eu das nitt gruusat? Im Toobal sälbar gsiat ma allarlai Riichi, Aarmi, Rootshärra, Handwärkar, Fraua, Maitla, joo — abar i sääga’s nu ganz liisli — sogaar Pfärr heians dött gsähha. Uffama felsa stoot doo aina mit ama läära Wiiglaas — truurig luagat'r drii; är hätt halt früanar z'viil gschlügglat, und jetz hätt'r a gruusiga Turscht. — Denn gitt's bessari Härra, wo gruusamm jommarann und laid tüan; si biisann noanand iari Fingara ab und wörfann si furt. Daas sinn Rootshärra, wo falsch gschwoora henn. Uff aimool macht's: 0 jee, oo härrjee, uua — uua — und fürra khunnt a grosse, Maa. Dä hätt a-n-uu schwäära Sack uff am Rugga und niamart hälft am trääga. In dem Sack isch all daas viila Gäld, wo nar da arma Lütt abgschtoola hätt; as erdrückt na schiar. Hett är im Lääba grad das nitt tua. Denn khönnt'r jetz ruaig im Graab ligga und müasst nitt ummagaischta. — Denn gsiat ma-nau öppa a Beck. Dä wäägt und wäägt Broot und joomarat, wills nia d's gwicht hätt. Müllar wenn immar d' Seek v'rstecka, wo's da puura nitt abgee henn. — Und aina, dä sitzt uff ama Stai und isst — a ganzes Khartaspiil. Dä worgat und worgat am Trumpfpuur und am Näll und Ass. Jassa isch halt amool ringar gsii als schaffa und hätt aim weniger z'tua gee als das gruusiga z'Märend! Abar as gitt viil ärgars. Do brennt a mächtigs füür, und drumm umma högglan a huufa Advokhata und brotann iari aigna Zunga. Si henn halt im Lääba z'viil g'stritte und behäuptlat und viillicht sogäär d'Lütt bschissa, und jetz henns dar Dräck. Warumm henns au menggam bessara Schluffi gholfa, wenn'r im Uurächt gsi isch! Schlimm henn's au d'Wiihendlar. Dia müan allas Wassar trinke, wo's in da Wii gläärt henn, und aina rüaft in ainam fort: "0, heiliga St. Martin, hülf mar doch, hülf mar doch. I khumma nitt färtig mitt Trinke. Hetti doch nitt so viil Wassar uss dinam Brunna gnoo zum dar Schillar und Veltliinar z'stregga!"

Abar au fraua gsähhi ma dötta be sächzig. Dia ainta spinann und högglann darzua uff ara Tanna. Andari henn a Bääsa in dar Hand und wüschan im toobal dar drägg und dar Schlämm awägg. Jetz müans halt schaffa. Früanar hends halt liabar Romän glääsa odar d'Lütt varhechlat, z'Gäld vartentarlat, odar susch Sahha gmacht, wo nitt rächt gsi sinn. Mägt hoggan jetz au in dar höll, wills boosgat henn. Haimli sinns halt da Fraua hintar d's Khuhikhäschtli, henn'na Määl und Schmaalz gstoola und Flaischturta, Tatsch odar Totabainli, Mailendarli und Maggaröönli odar andari guati Sahha pahha und khocht, wenn d'Huusfrau uff d'visitta ganga isch. Dia räägan und jöömarlan jetz und maalan anstatt Kaffiboona Tannzäpfa. Ains muass i eu no sääga: im skaläratoobal findat ma

nu Bürgar

und as isch aifach a Luug, wenn d'Lütt behauptan, as khemmani au dia andara, öppa Untarlendar odar Uuslendar — ma salt na be üüs Beisäss — dött iina. Dia nimmt d'r Tüüfal in dia richtig höll aba ...

Hii und doo rittat dia ganz Gsellschaft in dar Nacht an da Rii aba. Dött trenkans iari Gäul, und im Wintar tanzans öppa-n-uff am Iis. Denn gsähhi ma-n-au immar a Rössli, wo khai Rittar hätt. Daas isch denn für dää, wo bald dra khunnt, abar no am Lääba isch. Natüürli glaubann iar das alias nitt. I sääga-n-abar grad mitt demm, wo d's Gedicht vumm skaläratoobal gmacht hätt:

"Wer etwa das nicht glauben will
Was eben ich berichte,
Und sagt, es sei ein leeres Spiel
Erlogen die Geschichte,
Soll die von Trimmis fragen.
Die können es ihm sagen;
Die werden im Nachhausegehn
Oft durch den Spuk gestöret.
Sie hören, was kein Aug' gesehn,
Sehn, was kein Ohr gehöret.
Was in kein Herz gekommen
Das haben sie vernommen."

Und ganz zum Schluss ghöörann dar no a Gschichtli, wo khai Saag isch.

In Campodälls hätt amool a-n-uuralts Mennli gwoont. Fascht hundart Joor isch ar gsi und sinar Läbtig hätt am nia nüüt gfäält, und d'Döktar hätt'r nu vumm gsähha khennt. Imana Wintar abar hätt'r a eelenda Huaschta kriagt, und dää hätt aifach nitt wella wiiha. Dua isch'r halt gliich ama Taag zum Doktar Khellabärgar und hätt am sis Laid klagt. Dar Doktar gitt am a Tee und sait: "Soo, jetz tuasch dä Tee in a Tüachli, süüdisch das a halb Stund und denn nimmsch das, und denn hasch bald khai Huaschta mee." Viil Monat nohhär khunnt amool dar Doktar uff Campodälls. D’s Mennli sitzt vor am Huus uff am Benkli an dar Sunna und raucht gmüatli si Tabakpfiifli. "soo, Heiri, hätt dar Tee gwürkt?" frogt'r na. "Gwürkt hätt'r schu, Härr Doktar. Abar grad a aagneemi Sahh isch daas nitt gsii. D's Tigga isch noch asoo ganga. Abar an dem Tüachli hanni schu eelend müassa worga. I hann g’maint, i arstiggi dra!"